HANS στους αγώνες: Ο κορμός συγκρατείται από τις ζώνες, όμως το κεφάλι συνεχίζει να κινείται. Σε μια απότομη επιβράδυνση αυτή η διαφορά μπορεί να γίνει καθοριστική, ακόμη κι όταν ο οδηγός φορά καλό κράνος και βρίσκεται μέσα σε ένα ισχυρό αγωνιστικό. Το HANS στους αγώνες δημιουργήθηκε για να περιορίζει αυτή την επικίνδυνη σχετική κίνηση. Η αξία του δεν βρίσκεται στο πόσο εντυπωσιακό δείχνει όταν ο οδηγός βγαίνει από το αυτοκίνητο, αλλά στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται τα φορτία όταν όλα επιβραδύνονται απότομα.
Είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τεχνολογίας που απαντά σε συγκεκριμένο πρόβλημα, χωρίς να αντικαθιστά τον υπόλοιπο εξοπλισμό. Το κράνος, οι ζώνες, το κάθισμα και το σύστημα συγκράτησης κεφαλής συνεργάζονται. Η αγορά ενός μόνο ακριβού εξαρτήματος δεν μετατρέπει αυτομάτως έναν ακατάλληλο συνδυασμό σε σωστό σύστημα ασφάλειας. Για έναν νέο αγωνιζόμενο, αυτή είναι η σημαντικότερη αφετηρία.
Τι κάνει το HANS και ποιο φορτίο προσπαθεί να περιορίσει
Η ονομασία προέρχεται από το Head And Neck Support. Ανήκει στην κατηγορία των συστημάτων μετωπικής συγκράτησης κεφαλής, που συναντάμε και με τον όρο FHR. Η βασική κατασκευή τοποθετείται γύρω από τον αυχένα και επάνω στους ώμους, συνεργάζεται με τις αγωνιστικές ζώνες και συνδέεται με το κατάλληλο κράνος μέσω ειδικών ιμάντων. Οι συνδέσεις αυτές είναι λειτουργικά τμήματα του συστήματος, όχι απλά βοηθήματα για να μη χαθεί ο εξοπλισμός.
Στη σύγκρουση, η μάζα του κεφαλιού και του κράνους αντιστέκεται στην αλλαγή της κίνησης. Όταν ο κορμός συγκρατείται, η ανεξέλεγκτη μετατόπιση του κεφαλιού δημιουργεί καταπόνηση στον αυχένα. Η διάταξη επιδιώκει να περιορίσει τη μετατόπιση και να μεταφέρει μέρος του φορτίου μέσα από μια διαφορετική διαδρομή συγκράτησης. Δεν πρόκειται για μαλακό μαξιλάρι που απλώς στηρίζει τον λαιμό στην καθημερινή οδήγηση.
Η διαφορά από το κράνος είναι ουσιαστική. Το κράνος αντιμετωπίζει, μεταξύ άλλων, τον κίνδυνο από πρόσκρουση και διείσδυση σύμφωνα με την πιστοποίησή του. Δεν αρκεί όμως η παρουσία του για να ελεγχθεί η κίνηση ολόκληρου του κεφαλιού σε σχέση με το σώμα. Είναι διαφορετικό να προστατεύεις μια επιφάνεια και διαφορετικό να διαχειρίζεσαι την επιτάχυνση και τη μετατόπιση μιας μάζας.
Ας σκεφτούμε ένα μηχανικό ανάλογο: η προστατευτική επένδυση ενός αντικειμένου δεν υποκαθιστά την πρόσδεσή του. Η επένδυση και η πρόσδεση μπορούν να είναι απαραίτητες ταυτόχρονα, επειδή λύνουν διαφορετικά προβλήματα. Η αναλογία δεν περιγράφει τις πολύ πιο σύνθετες αντιδράσεις του ανθρώπινου σώματος, βοηθά όμως να αποφύγουμε την ιδέα ότι ένα μέσο προστασίας ακυρώνει την ανάγκη για τα υπόλοιπα.
Η πρώιμη μελέτη των Hubbard και Begeman του 1990 συνέκρινε τη συμπεριφορά με και χωρίς HANS, χρησιμοποιώντας υπολογιστική προσομοίωση και δοκιμές πρόσκρουσης με ομοίωμα. Κατέγραψε μειώσεις στην κίνηση του κεφαλιού και στα φορτία του αυχένα στις συνθήκες που εξετάστηκαν. Πρόκειται για τεκμηρίωση της μηχανικής αρχής, όχι για εγγύηση ότι κάθε πραγματικό ατύχημα θα έχει την ίδια έκβαση.
Η γωνία της πρόσκρουσης έχει σημασία, όπως και η γεωμετρία της διάταξης. Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να παρουσιάζεται το HANS ως προστασία από κάθε πιθανή κατεύθυνση με ακριβώς την ίδια αποτελεσματικότητα. Ο όρος «μετωπική συγκράτηση» περιγράφει τον βασικό προσανατολισμό του σχεδιασμού. Άλλοι κίνδυνοι εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται από διαφορετικά μέρη του αγωνιστικού και του προσωπικού εξοπλισμού.
Το ίδιο ισχύει για το κλουβί ασφαλείας ενός αγωνιστικού ράλι. Η διατήρηση του χώρου γύρω από το πλήρωμα είναι κρίσιμη, αλλά δεν εξηγεί από μόνη της πώς συγκρατούνται ο κορμός και το κεφάλι μέσα σε αυτόν τον χώρο. Η προστασία του ανθρώπου χρειάζεται και τις δύο πλευρές του προβλήματος.
Η ιδέα που χρειάστηκε χρόνια δοκιμών για να γίνει κανόνας
Στην ιστορική παρουσίαση της FIA, ο μηχανικός Robert Hubbard και ο αγωνιζόμενος Jim Downing βρίσκονται στην αρχή της διαδρομής. Ο Downing είχε θέσει την ανάγκη πρόσθετης προστασίας μετά τον θάνατο φίλου του σε αγώνα. Τα πρώτα σχέδια εμφανίστηκαν στη δεκαετία του 1980, ενώ η εξέλιξη πέρασε από δοκιμές και συνεργασίες με την αυτοκινητοβιομηχανία.
Το HANS έγινε υποχρεωτικό στη Formula 1 το 2003 και στο WRC το 2005, σύμφωνα με τη σχετική αναδρομή της FIA. Ανάμεσα στη σύλληψη και στην καθιέρωση μεσολάβησε επομένως σημαντικός χρόνος. Η μηχανολογική ιδέα έπρεπε να γίνει εξοπλισμός που μπορούσε να ενσωματωθεί στα πραγματικά αυτοκίνητα και να χρησιμοποιείται από τους ανθρώπους για τους οποίους προοριζόταν.
Η εργασία των Gramling, Hodgman και Hubbard το 1998 περιγράφει την ανάπτυξη ελαφρύτερων και πιο συμπαγών πρωτοτύπων για τη Formula 1. Οι συγγραφείς προέρχονταν από Daimler-Benz, McLaren και Michigan State University. Η έρευνα εξέταζε τη γεωμετρία και την κατεύθυνση της πρόσκρουσης. Η προστασία δεν αντιμετωπιζόταν ως ξεχωριστή ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά ως εξοπλισμός που έπρεπε να χωρέσει και να λειτουργήσει σε ιδιαίτερα απαιτητικό περιβάλλον.
Η εξέλιξη αυτή φωτίζει μια συχνά υποτιμημένη πλευρά της ασφάλειας: η εργονομία έχει τεχνική αξία. Ένας οδηγός χρειάζεται εξοπλισμό που εφαρμόζει σωστά και επιτρέπει τις αναγκαίες κινήσεις μέσα στο κόκπιτ. Δεν αρκεί μια συσκευή να πετυχαίνει έναν καλό αριθμό στο εργαστήριο, αν η πραγματική της χρήση δημιουργεί προβλήματα που ευνοούν λανθασμένες προσαρμογές.
Σε δημοσίευση του 2000, οι Gramling και Hubbard εξέτασαν πώς επηρεάζουν τα αποτελέσματα αλλαγές στις παραμέτρους δοκιμής, ανάμεσά τους το μήκος του αυχένα του ομοιώματος. Η μελέτη αναφέρει ότι οι μετρούμενοι δείκτες μεταβάλλονταν, ενώ η παρουσία του HANS μείωνε την πιθανότητα τραυματισμού στα εξεταζόμενα σενάρια. Η σημασία βρίσκεται στην αναζήτηση ανθεκτικότητας της λύσης απέναντι στις διαφοροποιήσεις, όχι μόνο σε μία ευνοϊκή δοκιμή.
Δύο χρόνια αργότερα, η τεχνική εργασία του Andrew Mellor για την ενσωμάτωση του HANS στη Formula 1 περιέγραψε μεθόδους αξιολόγησης τόσο της συσκευής όσο και της σύνδεσής της με το κράνος. Αυτό το σημείο αξίζει ιδιαίτερη προσοχή: η αντοχή και η συμπεριφορά της διεπαφής είναι μέρος της προστασίας. Δύο κατάλληλα εξαρτήματα δεν συνεργάζονται αναγκαστικά σωστά με οποιαδήποτε σύνδεση.
Η επιστημονική διαδρομή δεν επιτρέπει εύκολους ισχυρισμούς του τύπου «μία εφεύρεση εξαφάνισε τον κίνδυνο». Επιτρέπει κάτι πιο χρήσιμο: να παρακολουθήσουμε πώς μια πραγματική ανάγκη μετατράπηκε σε δοκιμαζόμενη λύση, πώς διορθώθηκαν οι αδυναμίες της και πώς οργανώθηκε η εφαρμογή της. Αυτή είναι η διαδικασία που αξίζει να μεταφέρεται και στις μικρότερες αγωνιστικές κατηγορίες.
HANS στους αγώνες: Η σωστή επιλογή αφορά ολόκληρο τον εξοπλισμό
Για τον αγωνιζόμενο, αφετηρία είναι ο ισχύων κανονισμός της κατηγορίας και οι οδηγίες των κατασκευαστών. Το ακριβές μοντέλο, η πιστοποίηση, το συμβατό κράνος, οι ιμάντες σύνδεσης, οι ζώνες και η θέση οδήγησης πρέπει να εξετάζονται μαζί. Δεν αρκεί η εξωτερική ομοιότητα μιας συσκευής με εκείνη που φορά ένας γνωστός οδηγός στην τηλεόραση.
Στις επίσημες απαντήσεις του κατασκευαστή HANS διευκρινίζεται ότι οι κατάλληλες αγωνιστικές ζώνες μπορούν να λειτουργούν με τη συσκευή όταν τοποθετούνται σύμφωνα με τις απαιτήσεις. Το πλάτος μιας ζώνης από μόνο του δεν αποτελεί πλήρη αξιολόγηση της συμβατότητας. Η θέση των στηρίξεων και η συνολική εφαρμογή δεν πρέπει να προσαρμόζονται πρόχειρα για να «βολέψει» ένας ακατάλληλος συνδυασμός.
Δεν τρυπάμε αυθαίρετα κράνος και δεν κατασκευάζουμε δικές μας συνδέσεις. Η συμβατότητα δεν αποδεικνύεται επειδή ένα μεταλλικό εξάρτημα βιδώνει σε μια επιφάνεια. Η σωστή εγκατάσταση και ο έλεγχος γίνονται με βάση την εγκεκριμένη διαμόρφωση και από αρμόδιο τεχνικό. Αν υπάρχει αμφιβολία, αυτή πρέπει να λυθεί πριν από τη συμμετοχή, όχι στην εκκίνηση.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και το μεταχειρισμένο υλικό άγνωστου ιστορικού. Ο κατασκευαστής επισημαίνει ότι ακόμη και προσεκτική οπτική εξέταση μπορεί να μην αποκαλύψει κάθε βλάβη. Ένα καθαρό εξωτερικό φινίρισμα δεν αποδεικνύει ότι ο εξοπλισμός δεν έχει δεχτεί ισχυρή καταπόνηση. Μετά από ατύχημα ακολουθούνται οι προβλεπόμενοι έλεγχοι και οι οδηγίες αντικατάστασης, όχι η εκτίμηση ότι «δεν φαίνεται τίποτα».
Η κατανόηση αυτών των περιορισμών είναι χρήσιμη και για κάποιον που παρακολουθεί αγώνες αντοχής και αλλαγές οδηγών. Η ταχύτητα στην προετοιμασία δεν πρέπει να συγχέεται με παράλειψη της σωστής εφαρμογής. Όσο επαναλαμβανόμενη κι αν γίνει μια διαδικασία για την ομάδα, ο άνθρωπος χρειάζεται κάθε φορά τον προβλεπόμενο συνδυασμό προστασίας.
Δεν χρειάζεται να περιμένει κανείς μια θεαματική σύγκρουση για να καταλάβει την αξία του HANS. Αρκεί να δει ποιο μηχανικό κενό καλύπτει. Το κράνος εξακολουθεί να είναι απαραίτητο, όπως και οι ζώνες και το κάθισμα. Το ουσιαστικό βήμα είναι να πάψει ο εξοπλισμός να αντιμετωπίζεται ως συλλογή αντικειμένων και να γίνει αυτό που πραγματικά είναι: ένα σύστημα φτιαγμένο γύρω από έναν άνθρωπο.
Πηγές τεκμηρίωσης: FIA, AUTO+ Medical, 2019. SAE International, τεχνικές εργασίες 902312, 983060, 2000-01-3541 και 2002-01-3351. Επίσημη τεχνική ενημέρωση HANS.
Η κεντρική φωτογραφία είναι εικόνα αρχείου Engine Power από τη Formula 1 και χρησιμοποιείται ως αγωνιστικό πλαίσιο, όχι ως οδηγός τοποθέτησης εξοπλισμού. Το άρθρο δεν αντικαθιστά τις οδηγίες του κατασκευαστή ή τον τεχνικό έλεγχο.
